معرفی ماسوله


معرفی ماسوله

 

هرگاه از دغدغه ها و روزمرگی ها به تنگ می آییم، این سفر و دل کندن از خانه و کاشانه است که برایمان شیرین تر از همیشه جلوه می کند. دور شدن از محیط زندگی و قدم گذاشتن به دنیای جدید و پر از تجربیات تازه به ما اجازه می دهد تا نفسی تازه کنیم و بتوانیم قوی تر از پیش به راه زندگیمان ادامه دهیم. 

امروز می خواهیم شما را به مقصدی جذاب و فراموش نشدنی دعوت کنیم که شاید بارها و بارها اسمش را شنیده باشید و کمی از زیبایی هایش بدانید. مقصدی در دل فرهنگ و تاریخ و طبیعت در انتظارمان است که بیشتر اوقات در آغوش مه آرمیده و با چهره ی جادویی خود دل هر رهگذری را می رباید. کوله بار می بندیم و رهسپار یکی از جاده های پیچ در پیچ استان گیلان می شویم و در انتها این شهر تاریخی ماسوله است که با جلوه اش ما را محو تماشا می کند. 

در اینجا خانه ها قدم بر دوش یکدیگر گذاشته و از کوه بالا رفته اند تا شاید به آسمان آبی برسند. فرقی نمی کند چند بار این ساختار شگفت انگیز را ببینی، چرا که باز هم زیبایی های آن تازه و خوش رنگ و لعاب به نظر می رسند و تو را محو تماشا می کنند. شاید امروز ماسوله عنوان شهر را به دنبال خود بکشد اما هنوز هم همان دهکده ی پلکانی است که مردمان با صفایش به شایستگی پذیرای مهمانان خود هستند.
ما نیز وسوسه شده ایم تا قدم در راه بگذاریم و تجربه ای تازه را رقم بزنیم. 

 

 

چرا سفر به ماسوله؟


  • ماسوله شهری تاریخی و توریستی است که همچون یک دهکده به نظر می رسد و به عنوان نمونه ای شاخص از معماری پلکانی در سطح جهانی شناخته می شود.
  • در این شهر گزینه های بسیاری برای خوشگذرانی پیش روی تان قرار دارد و امکانات مناسب آن به شما اجازه می دهند تا سفر راحت و خوبی را برای خود و همراهان تان رقم بزنید.
  • ماسوله اولین شهر تاریخی زنده کشور است که نامش در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد.
  • فضای مه آلود ماسوله زبانزد خاص و عام است و طبیعت بهشت‌گونه آن در کنار جلوه های تاریخی و فرهنگی این شهر، زیبایی آن را دو چندان کرده اند.

شهر ماسوله

photo by Salim Abbasi

آشنایی با شهر تاریخی و توریستی ماسوله | بهشت مه آلود گیلان

۶۰ کیلومتر آن طرف تر از مرکز استان گیلان، رشت، شهری با وسعت ۱۰۰ هکتار قرار دارد که با نام ماسوله شناخته می شود و بر اساس منابع مختلف، قدمت آن به حدود هشتصد تا هزار سال پیش می رسد. این شهر جایی است که شما می توانید تلفیق تاریخ، طبیعت و فرهنگ را به خوبی در آن ببینید و در هر گوشه از آن شاهد جاذبه ای تازه و ناب باشید. ماسوله در بسیاری از اوقات سال تن پوش سپیدی بر تن می کند و غرق در مه می شود. حلقه زدن مه به دور این شهر به حدی زیباست که گاه از قدم گذاشتن به درون آن منصرف می شوید و دوست دارید از دور تنها نظاره گر چنین چشم انداز باشکوهی باشید.

این شهر در دامنه‌ کوهپایه ای در ارتفاع ۱۰۵۰ متری از سطح دریاهای آزاد به صورت پلکانی، شکل گرفته و پایین ترین نقطه ی آن با بالاترین نقطه حدود ۱۲۰ متر اختلاف ارتفاع دارد. 

در نگاه اول شاید تنها ساختار این شهر و پلکانی بودن معماری آن توجه بازدیدکنندگان را به خود جلب کند اما در کنار این ویژگی، وجود کوهستان های مرتفع، جنگل، ییلاقات سرسبز، آبشار و ... نیز افراد علاقه مند را به ماسوله می کشانند و لحظاتی خوش را به آنها تقدیم می کنند. محدوده مرکزی ماسوله از سه جهت شمال، جنوب و غرب به کوه مشرف است و در طرف شرق آن، دره هایی زیبا دیده می شوند. 

وجود جلوه های طبیعی و تاریخی قابل توجه در این شهر باعث شده تا تحت حفاظت میراث فرهنگی و سازمان حفاظت از محیط زیست قرار گیرد و به خوبی از آن نگهداری شود. ماسوله اولین شهر تاریخی زنده کشور است که نامش از تاریخ ۳۰ مرداد سال ۱۳۵۴ با شماره ۱۰۹۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و در انتظار ثبت به عنوان میراث جهانی نیز هست.

بد نیست بدانید که بافت تاریخی این شهر به عنوان نماینده آثار تاریخی ایران در طرح میراث فرهنگی و گردشگری یونسکو در بین هشت کشور آسیای میانه و هیمالیا شناخته می شود.

 

ماسوله

photo by Vahid Yarmohammadi

تاریخچه ماسوله

در سال های دور و پیش از آنکه ماسوله به مفهوم امروزی شکل بگیرد مردم در منطقه ای دیگر در ۶ کیلومتری شمال غرب این شهر زندگی می کردند که امروزه به نام کهنه ماسوله شناخته می شود. در حدود سده هشتم هجری (قرن ۱۴ میلادی) مردم کهنه ماسوله به همراه مردمانی از نقاط مختلف سرزمین گسترده ایران به موقعیت کنونی شهرک تاریخی ماسوله کوچ کردند. 

در متون تاریخی تا قبل از دوره تیموری نشانی از کهنه ماسوله وجود ندارد و سفال های لعابدار به دست آمده در آن نیز مربوط به قرن های چهارم و پنجم و تعدادی نیز به قرن ششم و هفتم هجری می باشند و نشانه هایی از دوران سلجوقی دارند. آثار به دست آمده از این منطقه نشان می دهد که هنرمندان آن دوره، مهارتی بسیار خوب در کار داشته و از ابزار و دانش مورد نیاز برای ساخت چنین آثاری نیز برخوردار بوده اند. بنابراین می توان گفت که کهنه ماسوله در قرن های پیشین، جزو سکونتگاه های پیشرفته بوده و تمدن درخشانی داشته است. شواهد به دست آمده در کاوش های باستان شناسی در شهریور ماه ۱۳۷۴، حکایت از آن دارند که این مکان از سده پنجم تا هشتم هجری یکی از مراکز مهم در زمینه فلز کاری به شمار می آمده و اکثر ساکنان آن به این حرفه مشغول بوده اند.

اینکه چرا ساکنان ماسوله کهنه، خانه و کاشانه خود را رها کرده و به ماسوله امروزی آمدند، هنوز در هاله ای از ابهام است و احتمالات زیر برای آن مطرح می شود:

۱- برخی بر این باورند که عون بن علی از نوادگان حضرت امیرالمومنین (ع) به همراه سید جلال الدین اشرف از فرزندان امام هفتم شیعیان، حضرت موسی کاظم (ع) که مزارش در شهر آستانه اشرفیه گیلان واقع است، در جنگی در حوالی طارم زنجان دچار جراحت شده و راه ماسوله در پیش گرفته است. وی در مکان فعلی ماسوله از دنیا رفته و پیکرش را در همین مکان به خاک سپرده اند. پس از قرارگیری مزار آن مرد بزرگوار، کم کم خانه هایی در این مکان بنا شده و ماسوله ی امروزی شکل گرفته است.

۲- عده ای دیگر زلزله بزرگ‌سال ۸۹۰ هجری قمری را علت کوچ مردم ماسوله کهنه می دانند.

۳- روایتی دیگر نیز به همه گیر شدن بیماری طاعون در ایران در سال ۹۴۳ هجری قمری به عنوان دلیل این هجرت اشاره می کند.

از دلایل کوچ ماسوله ای ها که بگذریم، آنچه مشخص است، اقامت دایمی نسل های بعدی این مردم در ماسوله جدید است. آنها در این مکان ماندگار شدند و به زندگی ادامه دادند چرا که محل جدید، مرکز داد و ستد و شاهراه ارتباطی بین گیلان و زنجان و آذربایجان به شمار می آمد و بازار، کاروانسراها و صنایع فلزی و غیر فلزی آن از رونق فراوانی برخوردار بود. بیشتر این مردم کاروانسراهایی را ایجاد کردند تا کسانی که مسیر آذربایجان به شمال و بالعکس را طی می کردند از خدمات آنها استفاده کنند.

روزهای خوش ماسوله ای ها ادامه داشت تا زمانی که با ایجاد راه‌های اصلی بین گیلان و آذربایجان و گیلان و زنجان از دیگر مسیرها، ماسوله رونق اقتصادی خود را از دست داد و به دنبال آن بسیاری از جمعیت آن رهسپار شهرها و دیگر مناطق شدند. اشغال کشور در سال ۱۳۲۰ خورشیدی در جریان جنگ جهانی دوم و هرج و مرج و قحطی ناشی از آن باعث مرگ بسیاری از اهالی این منطقه شد و بر کاهش جمعیت ماسوله دامن زد. کاروانسراهایی نیز که در شاهراه ارتباطی شمال و آذربایجان قرار داشتند، کم رونق شدند و بازار داد و ستد و صنایع فلزی و چرم آن نیز کساد شد. در این دوران، مردم ماسوله نقش بزرگی را در تاریخ جنبش جنگل در برابر تهاجم روسیه و بریتانیا داشتند و حتا شهیدانی همچون باباغلامعلی را در این راه تقدیم وطن کردند.

وضعیت در این دوران به حدی بغرنج بود که شهرداری ماسوله که در سال ۱۳۱۱ هجری خورشیدی تاسیس شده بود، در سال ۱۳۱۸ تعطیل شد اما با تلاش های مردم این دیار، در سال ۱۳۴۱ توانست، مجددا شروع به کار کند.

در نتیجه ی این اتفاقات و شرایط، اکثر مردم ثروتمند ماسوله به پایتخت و سایر شهرهای بزرگ سرازیر شدند و یا به خارج از کشور مهاجرت کردند. پس از سال ها، ماسوله که یادگاری از دوران زندیه است، به سبب معماری خاص و تاریخ پرفراز و نشیب و طبیعت زیبایش، به عنوان میراث فرهنگی و طبیعی ثبت گردید و سازمان میراث فرهنگی و سازمان حفاظت از محیط زیست اجازه ساخت و ساز و توسعه شهر را ندادند تا جلوه هایش را برای همیشه حفظ کنند. 

در ادامه نگاهی کوتاه به وقایع مهم تاریخی در این شهر خواهیم داشت:

۱۲۸۹: ایجاد کتابخانه عمومی ماسوله با هزار جلد کتاب خطی

۱۲۸۹: تاسیس نخستین مدرسه در ماسوله (مدرسه اسلامیه)

۱۲۹۳: تاسیس نخستین مدرسه دولتی (مدرسه ایمان)

بهمن ۱۲۹۴: رویارویی قوای جنگل با قوای روس در جریان اشغال ایران در جنگ جهانی اول

۱۲۹۵: تاسیس اداره پست

۱۳۰۴: تاسیس اداره دارایی

۱۳۰۸: تاسیس اداره آمار (ثبت احوال)

۱۳۱۱: تاسیس شهرداری ماسوله

۱۳۱۶: راه اندازی تلفن

۱۳۱۷: تاسیس اداره امنیه

۱۳۲۴: رویارویی قوای دولتی با فرقه دموکرات آذربایجان (۱) که از راه ماسوله می خواستند به گیلان وارد شوند.

۳۰ مرداد ۱۳۵۴: ثبت ماسوله در فهرست آثار ملی به شماره ۱۰۹۰

شهریور ۱۳۸۵: ثبت کهنه ماسوله در فهرست آثار ملی

پاورقی


۱- فرقه دموکرات آذربایجان نام سازمانی سیاسی بود که شوروی برای ضمیمه ساختن شمال غربی ایران به خاک خود در سال ۱۹۴۵ میلادی تاسیس کرد.

تاریخ ماسوله

 

معماری ماسوله

معماری ماسوله متعلق به دوران زند است و شباهت زیادی به بسیاری از روستاهای دیگر در سایر نقاط ایران دارد که از جمله آنها می توان به اورامان در استان کردستان، کنگ در خراسان رضوی و وفس در استان مرکزی اشاره کرد. در این نقاط به فراخور آب و هوا و شیب زمین و به منظور دفاع راحت تر در برابر دشمنان، از معماری پلکانی استفاده شده است و معماران چیره‌دست خانه ها را به صورت زنجیروار ساخته اند. 

معماری پلکانی باعث شده محلات و خانه ها در این دیار، شکلی متفاوت داشته باشند. در این نوع معماری، محوطه جلوی خانه‌ها و پشت بام ها علاوه بر آنکه به خانواده ها تعلق دارند، محلی برای عبور و اصطلاحا پیاده رو نیز می باشند. اختلاف ارتفاع بیش از ۱۰۰ متر از بلندترین نقطه تا پایین ترین سطح روستا، نمایی خاص را به ماسوله بخشیده است. برای آشنایی با معماری این شهر، نگاهی دقیق تر به آن خواهیم داشت و ابعاد مختلف آن را مورد بررسی قرار می دهیم:

بافت شهری ماسوله

 

به طور کلی ساختار این شهر دارای شیب شمالی- جنوبی است و در دو گذرگاه، شیب شرقی-غربی نیز دارد. از آنجا که ماسوله در منطقه ای تقریبا معتدل و مرطوب واقع شده، بهترین راه حل برای تنظیم شرایط محیطی، استفاده از جریان باد و تهویه هوا و به کارگیری معماری با فرم برونگرا است. در این فرم معماری ساختمان ها، تا حد ممکن در ارتفاع بلند تر از سطح زمین ساخته می شوند و از دو یا چهار طرف باز و به صورت برونگرا هستند.

از جمله نشانه های استفاده از معماری برونگرا در ماسوله؛ وجود بالکن ها به عنوان فضای زندگی است که باعث تلفیق فضای داخلی با فضای خارجی ساختمان شده است. علاوه بر این، به کارگیری پنجره های بزرگ در نمای ساختمان نیز نسان از معماری برونگرای این دیار دارند. 

همانند بسیاری از سکونت گاه ها و شهرهای کوهستانی، بافت شهری ماسوله نیز در قسمت پایین دره قرار نگرفته است چرا که به هنگام شب،  هوای سرد که سنگین تر است به پایین دره می رود و علاوه بر این، در این قسمت از دره خطر سیل وجود دارد. از سوی دیگر، سمت شمالی کوه همواره در سایه واقع شده و بسیار سرد است؛ در نتیجه باعث عدم آسایش ساکنان خانه ها می شود.

قسمت بالای کوه نیز به علت قرار گرفتن در معرض بادهای شدید وعدم وجود حصار برای کنترل آن، برای استقرار خانه ها و بافت شهری مناسب نمی باشد. در نتیجه بهترین قسمت برای شکل گیری یک شهر، در قسمت وسط کوهپایه و جنوب آن است که سازگاری هر چه بیشتر با شرایط زیست محیطی را میسر می کند. از آنجا که شهر ماسوله با زمستان های بسیار سرد و تابستان های معتدل عجین شده است، خانه ها را در بخش جنوبی کوه ساخته اند تا بیشترین میزان آفتاب را جهت گرمایش در زمستان های برفی و سرد داشته باشند.

جهت بناهای مختلف در این ساختار، در هماهنگی با شیب طبیعی زمین است و به همین دلیل بخشی از بناها رو به جنوب و تعدادی نیز رو به جنوب شرقی ساخته شده اند. ساختمان ها سازگار با شیب طبیعی زمین هستند و دو یا سه طبقه دارند که نشان دهنده ی سازگاری معماری با توپوگرافی طبیعی محیط است و علاوه بر این نوعی چشم انداز بسیار عالی را برای افراد در همه طبقات و فضاها به وجود می آورد.

ماسوله

photo by Reza Maghsoodi

 

 دسترسی و گذرگاه های ماسوله

 

گذرگاه ها و مسیرهای شهر ماسوله طوری ساخته شده اند که با طرح پلکانی شهر سازگار بوده و با شیب ملایم محیط نیز هماهنگ باشند. از ویژگی های بسیار مهم ماسوله این است که در آن از بام خانه ها به عنوان مسیر استفاده شده است. ساکنان شهر در استفاده از بام خانه های شان به عنوان یک مسیر عمومی به توافق رسیده اند و در واقع این فضاها حیاط اجتماعی مردم است که در مراسم مختلف و جشن ها به فضاهای تجمع شهری تبدیل می گردند. افراد در زمان های مختلف و در پشت بام های با ارتفاع های مختلف حاضر می شوند و مناظر متفاوتی از طبیعت را به تماشا می نشینند. ارتباط این گذرگاه ها، به وسیله پله های سنگی، ترفندی هنرمندانه بوده و باعث شده تا بافت ماسوله یکپارچه به نظر برسد.

دو نوع مسیر در ماسوله به چشم می خورد که دسترسی به نقاط مختلف شهر را ممکن می سازند:

*مسیرهای طولی وموازی که تعداد شان بسیار کم است.

*مسیرهای عرضی است که تعدادشان بسیار زیاد است و چرخش و ارتباط بین فضاهای شهری در قست پایین وبالای آن را ممکن می سازند.

 بافت این مکان به حدی متراکم است که جایی برای احداث خیابان های پهن باقی نمی ماند. خیابان های باریک ماسوله و پله های بسیار آن باعث می شود که وسایل نقلیه موتوری اجازه ورود به آن را پیدا نکنند و مردم با پای پیاده به گشت و گذار بپردازند.

معماری ماسوله

 

کوچه های ماسوله

photo by Hossein Poorhassan

 

ساختار خانه های ماسوله

 

در معماری پلکانی، حیاط خانه ی بالایی نقش پشت بام خانه ی پایینی را نیز دارد و خانه ها به گونه ای در هم تنیده اند که گویی هیچ چیزی نمی تواند آنها را از هم جدا کند. خانه ها در ماسوله به رنگ زرد یا رسی هستند تا در مه بهتر دیده شوند چرا که این دیار نزدیک به یک سوم از روزهای سال با مه پوشانده می شود. ماسوله ای ها برای حفظ رنگ دیوار خانه هایشان، سالی یک بار روی بنا را با گلی زرد و بام آن را با گل کبود می پوشانند که هر دو از کناره ماسوله رودخان به دست می آید. هر ساختمان به صورت دقیق و مناسب، همجوار با ساختمان های طرفین ساخته شده و ارتباط آن با معابر عمومی دارای طرحی کم نظیر است.

ساختمان ها بیشتر دو طبقه هستند و در میان آنها به ندرت سازه های یک و یا سه طبقه نیز دیده می شود. یک خانه ی کامل در ماسوله قسمت های تعریف شده ای دارد که عبارتند از: دالان، سیاهچال، انبار، پله های بلندی که ارتباط طبقه همکف و طبقه دوم را میسر می کنند، پشن (توالت)، چغم (هال) که اتاق نسبتا بزرگی برای پذیرایی میهمان است، نشیمن گاه دائمی ساکنان خانه که اتاق کوچکتری نسبت به هال می باشد، سومه که مقر زمستانی خانواده به شمار می رود و تالار که ایوان کوچکی را شامل می شود.

خانه های ماسوله

photo by Sepehr Sohrabi

 

 مصالح به کار رفته در ساخت بناهای ماسوله

 

در ساخت قسمت های مختلف خانه های ماسوله از مصالح متفاوتی استفاده شده و ترکیبی از سنگ خشت و چوب که همگی بوم آورد (محلی) هستند، در آنها به کار رفته است.

بنا بر روی یک قطعه سنگ یکپارچه ساخته می شود و معماران محلی هیچگاه این سنگ را نمی شکنند چرا که درون آن منابع طبیعی آب وجود دارد. 

عایق حرارتی و رطوبتی  خانه ها، نوعی خاک خاکستری رنگ است که در محیط یافت می گردد و فوش نامیده می شود. جالب است بدانید که  این خاک هر چه بیشتر پا بخورد به عایق باکیفیت تری تبدیل می شود و به همین دلیل، استفاده ساکنین از بام های خانه ها به عنوان مسیر رفت وآمد عمومی، کاری هوشمندانه است و به عایق تر شدن بام ساختمان کمک می نماید.

دیوارها معمولا تا طبقه اول باسنگ لاشه (سنگ تراشيده و چکش خورده) ساخته شده اند و سپس خشت های با ابعاد ۳۰*۳۰*۸ سانتی متر برای ادامه دیوار و بعد از آن تا زیر سقف دوباره سنگ لاشه به کار رفته است.

برای پخش یکنواختِ نیروهای وارده از سقف به پایین خانه، در فواصل مختلف (حدود یک متر) از کلاف بندی یا به اصطلاح محلی چوب بست به کار رفته که نوع چوب آن، مازو می باشد. 

پس از اتمام دیوارچینی، بر روی دیوارهای عمودبر مسیر، تیرهای اصلی و حمالی (حمل کننده) از چوب مازو، موازی با مسیر قرار گرفته اند که به نام جیرین شهرت دارند. تیرهای اصلی دارای ضخامتی حدود ۴۰ سانتی متر هستند و در دیوار نما قرار نمی‌گیرند چرا که وجود تعداد زیاد بازشوها باعث می شود این دیوار قابلیت باربری نداشته باشد.

در نزدیکی دیوارها و موازی با جیرین از تیر دیگری  به نام کلیله جهت کمک به توزیع نیروها استفاده می شود و  در برخی مواقع که عرض اتاق زیاد تر است، دو جیرین به کار گرفته می شود. بر روی جیرین نیز تیرچه هایی به نام ورده به فاصله ۲۰ الی ۳۰ سانتی متر قرار می گیرند که از چوب راش هستند و از جنگل های همان محل به دست می آیند. بر روی تیرچه ها تخته کوبی یا دارچین انجام می دهند که به قطعه قطعه کردن چوب ها مثل هیزم اطلاق می گردد.

در نهایت بر روی تخته ها سرخس وحشی یا در اصطلاح محلی، خرف، گذاشته می شود. این گیاه در تابستان جمع آوری و خشک می شود و دوام آن پس از خشک شدن افزایش می یابد.

سرخس وحشی به عنوان عایق رطوبتی عمل کرده و جلوی جذب و نفوذ آب به فضای داخلی ساختمان را می گیرد. آخرین مرحله در ساخت و ساز خانه های ماسوله ایجاد پوشش سقف است که برای آن، گلی به نام فوش را  بر روی سرخس ها می ریزند و به کمک آن  شیب ملایمی را برای دفع باران، در سقف ایجاد می کنند. 

معماری ماسوله

photo by Mohsen Hosseinian

 

سازگاری معماری ماسوله با محیط زیست ماسوله

 

با توجه به تعاریف و اصول معماری و شهرسازی پایدار، به دلایل زیر، ماسوله دارای ساختاری منطبق بر اصول زیست محیطی است و دارای طراحی معماری و بافت شهری پایدار می باشد:

۱- استقرار بافت شهری در قسمت میانی کوهپایه و متناسب با شرایط اقلیمی منطقه.

۲- جهت گیری شهر به سمت جنوب وجنوب شرقی و سازگار با شیب طبیعی زمین که منجر به بیشترین استفاده از گرمای خورشید در زمستانهای سرد وبرفی ماسوله شده است.

۳- بافت شهری مطبق یا پلکانی و تراکم زیاد وگسترش خانه ها در ارتفاع که باعث شده تا حداقل مساحت هماهنگ با شیب طبیعی زمین به کار گرفته شود.

۴- ایجاد عایق های حرارتی برای مقابله با سرما در فصول سرد و عایق های رطوبتی برای جلوگیری از نفوذ باران.

۵-  عدم وجود آلودگی های هوا، آلودگی های صوتی و سایر آلودگی های زیست محیطی.

۶-  استفاده از مصالح بومی مانند چوب، خشت، سنگ های طبیعی و… در معماری و سازه ی ساختمان ها.

۷- طراحی فضاهای زیستی تابستانی همچون تالار وفضای زیستی زمستانی همچون سومه جهت استفاده در فصول مختلف سال.

۸- استفاده از منابع طبیعی مانند چشمه های طبیعی آب برای تامین آب مصرفی ساکنان شهر.

۹- طراحی سقف شیبدار با شیب ملایم به منظور دفع آب باران و رطوبت ناشی از آن.

۱۰- استفاده از شیارهای طبیعی کوه به عنوان کانال هایی برای دفع فاضلاب شهر.

۱۱- شکل گیری مسیرهای ارتباطی شمالی-جنوبی بین فضاهای شهری و متناسب با توپوگرافی طبیعی زمین.

خانه های ماسوله

photo by Shahryar Jalilian

 

نگاهی به مردمان ماسوله

 

ماسوله ای ها، مردمانی غیر کشاورز هستند که اغلب به صنعت یا تجارت اشتغال دارند. آنها از اقوام گوناگون ایران زمین تشکیل شده اند و به دلیل تکلم گونه‌ای خاص از زبان تالشی، مردم شهرها و روستاهای مجاور به آنها ماسوله‌ ای می گویند.

از آنجا که امکان ساخت و ساز در ماسوله بسیار کم است و تنها به بازسازی خرابی ها محدود می شود، جمعیت ساکن و ثابت این شهر نیز کمتر از ۱۰۰۰ نفر است اما بیش از چند ده برابر ساکنین ثابت آن در شهرهای بزرگ داخل و خارج از ایران، زندگی می کنند.

در گذشته، قرارگیری ماسوله در شاهراه ارتباطی گیلان و آذربایجان و برخورداری آن از هشت کاروانسرا باعث شده تا اقوام مختلفی از قدیم در جای جای این شهر رفت و آمد داشته باشند و بسیاری نیز به واسطه مهاجرت و ازدواج در آن ساکن شوند. به همین دلیل نمی‌توان ماسوله ای ها را به طور خالص تالشی دانست.

زبان ماسوله ای ها به گونه ای است که به راحتی امکان برقراری ارتباط با اقوام مختلف ایرانی را به آنها می دهد چرا که نشانه هایی از زبان های دیگر همچون مادی، پارتی، اوستایی، کردی و حتی آذری باستانی دارد.

به عنوان مثال، تالشی زبانی متفاوت با گیلکی است که زبان اصلی مرکز و شرق گیلان شمار می رود؛ اما ماسوله ای ها از دیرباز به دلیل ارتباط با ساکنان دیگر شهرها به ویژه فومن، به راحتی زبان گیلکی را می فهمیدند. از سوی دیگر ارتباط زیاد با آذربایجان و آشنایی اغلب تجار با زبان ترکی، باعث شده است تا این زبان نیز تاثیراتی بر روی آنها بگذارد.

به طور کلی فرهنگ مردم ماسوله، ترکیبی از فرهنگ های تالشی، آذری خلخالی و گیلکی می باشد و تاثیری هر چند کم، از همه ی این فرهنگ ها گرفته است و شاید به همین دلیل باشد که یکی از ویژگی های بارز این فرهنگ را پذیرا بودن آن می دانند.

قرار داشتن ماسوله در شاهراه ارتباطی سابق و وجود ۸ کاروانسرا باعث شده تا بسیاری از مردمان ماسوله داد و ستد را به عنوان پیشه خود انتخاب کنند و صنایع دستی ماسوله شامل صنایع فلزی و چوبی تا حدود دهه شصت یکی از پر رونق ترین صنایع این شهر باشد. امروزه بیشتر مردم ماسوله در بخش هایی از صنعت گردشگری همچون اقامت، راهنمای تور، رستوران داری و ... مشغولند و زنان نیز به تولید صنایع دستی اشتغال دارند.

در این میان، بد نیست با برخی از افراد سرشناس در این دیار نیز آشنا شویم که برخی از آنها عبارتند از:

غلامعلی بابا ماسوله که از یاران نزدیک میرزا در نهضت جنگل بود و در برابر اشغال ایران توسط روسیه و انگلیس تا آخرین نفس مقاومت کرد و در آخر جان خود را در این راه فدا نمود.

دکتر فاروق خارابی ماسوله که از میراث ارزشمند علمی دانشگاه گیلان و یکی از تاثیرگذارترین اساتید در زمینه گسترش و توسعه دانشگاه گیلان به شمار می رود و کارشناسی ارشد و دکترای خود را در سال های ۱۳۵۴ و ۱۳۵۸ از دانشگاه فلیپس ماربورگ آلمان دریافت کرده است. وی بنیان گذار رشته علوم اجتماعی در دانشگاه گیلان می باشد و ریاست دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه گیلان را در سال های ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ برعهده داشته است.

دکتر بهزاد خارابی ماسوله که پژوهشگر برجسته و معاون مرکز تحقیقاتی جامع سرطان خون "آخن" در آلمان است و برنده ی جایزه علمی سال ۲۰۱۵ به دلیل تحقیقات بر روی سرطان خون از سوی بنیاد علمی – تحقیقاتی "یونگ" در هامبورگ نیز می باشد.

 عظیم نصیری ماسوله که مدیریت رستوران ماسوله در شهر شیکاگو در ایالات متحده آمریکا را بر عهده دارد و رستورانش معرف فرهنگ ماسوله و غذاهای ایرانی و گیلانی است.

مردم ماسوله

photo by amir Eslami

 

زبان مردم ماسوله

 

مردم ماسوله، به زبان خاصی با یکدیگر سخن می گویند که آن را با عنوان موسلی moosli می شناسند. این زبان بسیار شبیه زبان تالشی، زبان مردم غرب گیلان و جنوب جمهوری آذربایجان است که یکی از زبان‌های ایرانی شمال غربی به شمار می رود و از خانواده زبان‌های کناره ی دریای خزر و بسیار نزدیک به زبان تاتی می باشد. تالشی با دیگر زبان‌های کرانه ی خزر همچون گیلکی و مازندرانی دارای ریشه مشترک است اما در عین حال با آنها تفاوتی فاحش دارد. زبان تات ها، تالشی ها و مازندرانی ها در بسیاری موارد با زبان فارسی تفاوت دارد و بیشتر شبیه به مادی و پارتی و اوستایی می باشد. زبان تالشی ب ا زبان‌های اوستایی و کردی شباهت دارد و از جهاتی نیز به زبان آذری باستان نزدیک است. برای درک بهتر این تشابهات زبانی، به تعدادی از آنها اشاره می کنیم:

چند نمونه از تشابه زبان پهلوی و تاتی با تالشی و فارسی

پهلوی تاتی تالشی ماسوله فارسی

سوچ 

سوچ سوچ سوز
کالجار کلنجار کَلَنجار جدال
نرگت مچت مَچِّت مسجد
وات وا وا باد
وهرگ ورگ ورگ گرگ
وره ک وره وَرَّه برّه
وچک  وچه وَچَه بچه
وس وس وَس  بس

    

چند نمونه از تشابه زبان اوستایی، تالشی ماسوله و فارسی: 

اوستایی

تالشی ماسوله

فارسی

ایس‌بی 

ایس‌پی 

سفید

خته

خُتَه

خوابیدن

آسن 

آسِن 

آهن

زَن 

زونِه 

دانستن

اَواَ 

اَوَر 

آنجا

سوخره 

سُر 

سرخ

آش

چم

چشم

اَهمه 

اَمَ

ما

کارِتَه 

کاردَه 

کارد  

بد نیست تا نمونه ای از شعر فولکور تالشی و ترجمه آن به فارسی را نیز بخوانید تا بیشتر با این زبان آشنا شوید:

بند سرون شیمه مرزه به مرزه: کوه‌ها را یکی پس از دیگری پشت سر گذاشتم 

ویندمه الاله تا بندی کا لرزه: دیدم گل آلاله‌ای در کوهستان می‌لرزید

واتم الاله تا چی را ت لرزی: گفتم ای گل آلاله چرا لرزان هستی

واتش ترسم بشی من پس بیرزی: گفت می‌ترسم بروی و مرا تنهایم بگذاری

زنان ماسوله

photo by Mary Motahar

آداب و رسوم مردم ماسوله 

مردم ماسوله هم مثل سایر ساکنان این سرزمین به آداب و رسوم خاصی پایبند هستند که در اینجا به برخی از آنها اشاره می کنیم و سپس در مطالبی جداگانه به طور مفصل به آنها خواهیم پرداخت:

۱- آیین عروس گوله در روزهای پیش از نوروز در ماسوله

عروس‌گوله، نام مراسمی سنتی است که برای استقبال از نوروز اجرا می شود و در طی آن دسته ای از افراد به راه می افتند و خبر آمدن فصل بهار را می دهند. این گروه نمایشی، خانه به خانه سر می زنند و با حرکات نمایشی و اشعار طنزآمیز و عبرت‌انگیز، نفرت خود را از بدی ها و زشتی‌ها اعلام می کنند و در آستانه آمدن بهار، موجبات شادی مردم را فراهم می آورند.

زمان برگزاری نمایش متفاوت است و به طور تقریبی از حدود نیمه دوم اسفند ماه بین یک هفته تا یک ماه به طول می انجامد. گروه نمایش، پس از غروب آفتاب، به راه می افتند و از خانه‌ای به خانه دیگر می‌روند تا در حیاط و فضای باز جلوی هر خانه، برنامه خود را اجرا نمایند و از صاحب خانه هدایایی مثل برنج، تخم مرغ، شیرینی و گاهی هم پول دریافت کنند. 

اعضای این گروه نمایشی عبارتند از:‌

غول، مردی بلند قد و زورمند با لباسی کهنه و قیافه ای عجیب است که پوتین و کلاه دارد.

پیر بابا، ریش سفید نمایش است و دور کمر وی زنگ آویخته می شود.

کاس خانم و ناز خانم، عروس های نمایش هستند که معمولا دو پسر نوجوان زن پوش، نقش آنها را برعهده می گیرند. آنها معمولا تور سفیدی بر سر دارند و در یک دست آنها دستمال و در دست دیگر جوالدوز (سوزن بزرگ) برای دفاع از خود دیده می شود.

کولبارچی‌ها افرادی هستند که بعد از نمایش از دیگران طلب پول می کنند.

سرخون(خواننده)، دایره زن، کتاره زن وساز زن (سرنا نواز) نیز ساز و آواز مراسم را برعهده دارند.

در این نمایش، غول، تمثیلی از زشتی ها و بدی ها و عروس، نماد اخلاق و خوبی‌هاست که تلاش می کند چگونه خوب زیستن را به دیگران نشان دهد. داستان اصلی این نمایش، جنگ غول و پیر بابا بر سر تصاحب عروس است. آنها با یکدیگر کشتی می گیرند و هر یک تلاش می کند دیگری را از میدان به در کند. بعد از پایان نمایش، نوازنده ی سُرنا می نوازد و گروه با ساز و آواز راهی خانه یا محله بعدی می شود.

عروس گوله

 

عروس گوله

 

۲- آیین علم بندان در محرم

با فرا رسیدن غروب ششم ماه محرم، مردم ماسوله خود را برای اجرای مراسم تاریخی - مذهبی علم‌بندی آماده می کنند تا این آیین را که قدمتی حدود هشت قرن دارد، به بهترین شکل ممکن، برپا دارند.

در ابتدای این سنت کهن، عزاداران بر روی بام‌ها و حیاط مساجد محله ها سنج ها و شیپورها را به صدا در می آورند تا محله‌ها و عزاداران چهار دسته شهر را از آغاز مراسم باخبر سازند. همزمان با این نواها، همه ی مردم گرد هم می آیند و دسته‌های عزاداری یکی پس از دیگری در کوچه‌های شهر، با خواندن نوحه ی زیر، سینه‌زنی می کنند:

ای اهل علم میل علمدار نیامد، میل علمدار کو، حضرت عباس کو، میل علمدار کو

دسته ها به نوبت و یکی پس از دیگری وارد صحن امامزاده عون بن علی می شوند و علم های مساجد را که با پارچه هایی به رنگ سبز و مشکی مزین شده‌اند، از قدیمی‌ترین علمدار و بزرگ شهر تحویل می‌گیرند.   

آنچه که باعث تمایز علم های ماسوله می شود، شکل عمودی میل علم است که به گفته ی برخی به شکل اصل علم در آغاز اسلام می باشند و برخی دیگر نیز بر این باورند که به خاطر شکل معماری و طبقاتی بودن بام‌های خانه‌ها، علم های ماسوله به این شکل طراحی شده اند چرا که علم های افقی در این شهر قابل حمل نیستند. 

در این شب، در بیشتر خانه‌ها برای دادن نذری امام حسین (ع) باز است و اهالی خانه ها با چای دارچین محلی و شیر داغ و کلوچه‌های محلی مانند "اگردک" از  عزاداران و عاشقان اهل بیت (ع)  پذیرایی کرده و برخی نیز زیر پای آنها گوسفند، قربانی می‌کنند.

به طور کلی مراسم سنتی ماه محرم و به ویژه مراسم علم بندان، از جاذبه‌های فرهنگی - توریستی ماسوله به‌ شمار می‌رود و هر ساله جمعیت زیادی را به این شهر می کشاند. نکته جالب توجه این است که بر خلاف بسیاری از نقاط، خطیب و مداح و بازیگران تعزیه در این شهر هیچ مبلغی به عنوان دستمزد دریافت نمی‌کنند.

علم بندان ماسوله

 

علم بندان ماسوله

 

آب و هوای ماسوله

ماسوله بین دو شهر رشت و زنجان قرار دارد و آب و هوای آن از هر دو شهر تاثیر گرفته است. از یک سو شهر رشت دارای اقلیم معتدل و مرطوب است و از سوی دیگر  شهر زنجان دارای اقلیم سرد می باشد؛ بنابراین ماسوله تلفیقی از این دو اقلیم را دارد که تابستان های خنک و زمستان های سرد و پر برف را شامل می شود و اقلیم آن در تابستان معتدل و مرطوب و در زمستان سرد و مرطوب می باشد. 

دمای متوسط سالیانه ماسوله حدود ۱۲ درجه سانتیگراد و متوسط رطوبت نسبی آن ۸۷% می باشد. میزان بارندگی و بارش برف سالیانه در این منطقه نیز به ترتیب به حدود ۷۰۰میلیمتر و ۸۰۰ میلیمتر می رسد. در طول یک سال، بیش از ۳۵ روز این منطقه، به صورت یخبندان می باشد و بیش از ۱۰۰ روز در سال در مه فرو رفته است. 

ماسوله

 

بهترین فصل سفر به ماسوله

در مجموع اقلیم مطبوع منطقه و محیط طبیعی دلپذیر در چهار فصل سال باعث شده تا گردشگران در همه ی فصول، ماسوله را به عنوان مقصد خود انتخاب کنند و شاهد مناظری شگفت انگیز باشند.

بهار: رویش دوباره ی طبیعت در این فصل باعث می شود تا بسیاری راهی ماسوله شوند و جلوه هایی تازه را در این شهر ببینند.

تابستان: چهره ی ماسوله در این فصل مزین به گلدان های شمعدانی است و مانند یک پیراهن گل گلی بر تن شهر جلوه می کنند.

پاییز: طبیعت رنگارنگ پاییزی نیز آرایشی خاص به ماسوله می دهد و تصویری متفاوت را به نمایش می گذارد.

زمستان: با وجود قرار گیری ماسوله در منطقه کوهستانی و سرمای هوا در زمستان، باز هم گردشگران و مشتاقان راهی این شهر می شوند تا آن را در لباس سپید زمستانی ببینند.

تابستان ماسوله

photo by Vahid Yarmohammadi

اقامت در ماسوله

در سفر به ماسوله گزینه های بسیار مناسبی برای اقامت پیش روی شما قرار دارند. می توانید یکی از هتل های این شهر را انتخاب کنید که خدمات متفاوت و قیمت های مختلفی را به شما ارائه می دهند. همچنین می توانید یکی از خانه های محلی را اجاره کنید و از اقامت خود لذت ببرید. اگر از طرفداران کمپینگ نیز هستید، به پارک جنگلی ماسوله بروید و کمپ خود را در آن برپا کنید.

 

امکانات گردشگری و رفاهی ماسوله

 

ماسوله به عنوان یک مقصد توریستی پر طرفدار، امکانات نسبتا خوبی را به میهمانان خود ارائه می دهد که از جمله ی آنها می توان به مواردی همچون رستوران ها، کافه های سنتی، فروشگاه ها، بانک، دستگاه های خودپرداز، داروخانه، هتل ها، خانه های محلی مناسب برای مسافرین، خطوط تاکسی به فومن و رشت و ... اشاره نمود.

ماسوله

photo by Reza Maghsoodi

موقعیت جغرافیایی

شهر ماسوله در جنوب غربی استان گیلان در بخش سردار جنگل فومن و ۶۰ کیلومتری شهر رشت قرار گرفته و از سمت شمال به شهرستان ماسال، از سمت جنوب به طارم علیا (استان زنجان)، از سمت شرق به جلگه شهر فومن و از سمت غرب به شهرستان خلخال (استان اردبیل) محدود شده است. 

راه دسترسی

برای رسیدن به ماسوله، ابتدا خود را به شهر فومن برسانید و از آنجا وارد جاده ماسوله شوید و به راحتی به این شهر برسید.

اگر خودروی شخصی ندارید می توانید از رشت یا فومن با استفاده از تاکسی یا مینی بوس به ماسوله بروید. 

 

 

 

غذاهای سنتی ماسوله

به محض ورود به رستوران های ماسوله و یا عبور از کنار آنها، بوی بادمجان کبابی به مشامتان می رسد که یکی از مواد اولیه برای تهیه میرزا قاسمی محلی این شهر است و چشیدن طعم آن را نباید از دست بدهید. در کنار میرزا قاسمی معروف ماسوله می توانید به سراغ سایر غذاهای سنتی همچون کباب ترش، باقالی قاتوق و ... نیز بروید که همراه با ماست و ترشیجات محلی سرو می شوند.

رستوران ماسوله

 

سوغات و صنایع دستی ماسوله

برای آن که از ماسوله دست خالی به خانه برنگردید، می توانید به سراغ بانوان هنرمندی که در جای جای شهر هستند، بروید و از عروسک های دستبافت و سایر تولیدات آنها خریداری نمایید. اگر چرخی در بازار بزنید، چشمتان به سوغاتی های دیگر این دیار نیز خواهد افتاد که از جمله ی آنها می توان به چموش (پاپوش گیلکی)، گلیم، صنایع چوبی و فلزی، شال و جوراب، لباس های محلی، دستکش و روفرشی (نوعی جوراب ساق کوتاه) نخی و پشمی، لیف حمام، جوراب ساق کوتاه و بلند، کلاه پشمی و ... اشاره نمود. اگر به دنبال یک ره‌آورد خوشمزه هستید نیز می توانید به سراغ قنادی معروف شهر بروید و شیرینی اگردک را تهیه کنید.

زنان ماسوله

photo by Arash Rostamzad

عروسک های ماسوله

photo by Mahdi Khodadadi

نامگذاری ماسوله

آنچه که امروزه با عنوان ماسوله بر سر زبان ها افتاده، در گذشته های دور با نام ماسولَه و با تلفظ اصلی Mooslah به زبان تالشی شناخته می شده است اما از سده ی هشتم و نهم هجری به بعد به همین صورت کنونی خود خوانده می شود. برای دلیل نامگذاری این دیار به این صورت، احتمالات و روایات مختلفی مطرح است:

۱- برخی این نام را برگرفته از نام کوهی در جوار ماسوله می دانند که ماهسالار خوانده می شود. این گروه بر این باورند که این ناحیه ابتدا ماسالانام داشته و سپس به ماسوله تغییر یافته است.

۲- عده ای دیگر می گویند که ماسوله از دو بخش "ماس + اوله" تشکیل شده‌ است؛ بخش نخست در فرهنگ های ایرانی به معنای کوه و مانع به کار می رود و "اول" نیز به معنای بلند می باشد که در ترکیب با "ها"ی تصغیر مفهوم "مانند" پیدا می کند. بنابراین ماسوله می تواند دارای دو معنای "کوه بلند" و "کوه مانند" باشد.

۳- گروهی از افراد نیز ماسوله را با توجه به زبان های سانسکریت و پارسی پهلوی به معنای "ماه کوچک" یا "سرزمین ماه کوچک" تعبیر کرده اند.

۴- در این میان کسانی هستد که نام این دیار را برگرفته از شهری در اقلیم کردستان  به نام "موصل" می‌دانند و بر این باورند که ماسوله ای های اولیه کرد و پیرو آیین ایزدی بوده اند. درباره ی این باور ابهاماتی وجود دارد. نخست آنکه پیشینه ی تشیُع و مراسم خاص ماه محرم در ماسوله نشانی از پیروی از آیین ایزدی توسط این مردم ندارد. از سوی دیگر تفاوت میان "ص" و "س"، آنقدرها هم ساده نیست که بتوان آن را نادیده گرفت و نیز نمی توان نسبت به تشابه اسمیِ ماسوله با ماسال، شهری که در نزدیکی ماسوله قرار دارد، بی تفاوت بود و این نامگذاری را به موصل نسبت داد. به همین دلیل است که بسیاری از کارشناسان، این تعبیر را بسیار سطحی می دانند که با غرض ورزی بوده و باعث داستان سرایی های دیگری نیز شده که ایزدیان را به یزید، خلیفه اموی مرتبط کرده‌ و ماسوله ای ها را نیز به همین گروه نسبت داده اند.

۵- بر اساس باوری دیگر، ماسوله کلمه‌ای عربی و مرکب از واژه های "ما + سو + ل + ه" می باشد که به معنای "جایگاهی که فقر و زشتی در آن راه ندارد" تعبیر می شود.

بسیاری از پژوهشگران توجیه و روایاتی را که نام ماسوله را واژه ای عربی می دانند، قبول ندارند. آنها بر این باورند که با توجه به شباهت نام ماسوله با نام شهرستان ماسال و روستایی به نام ماسوله خانی در این شهرستان نمی توان این نام را برآمده از زبان عربی دانست. از سوی دیگر  این نام در ابتدا مربوط به کهنه ماسوله یا ماسوله قدیم بوده که به زبان تالشی (Knah mooslah) تلفظ می شود و همین مساله عربی بودن این نام را رد می کند. هسته اصلی مردم ساکن در ماسوله مانند مردم ماسال تالش و از تیره آریایی ساکن در البرز غربی بوده‌ که از کهنه ماسوله به دیار امروزی خود آمدند و نمی توان برای آنها تبار عربی قائل شد. گویش قدیمی های ماسوله نیز به فارسی پیش از ورود اعراب شبیه است؛ به عنوان مثال در این زبان، "هفت"، "هپت" و "اسب"، "اسپ" تلفظ می گردد. در این زبان همانند زبان فارسی باستان به "خانه"، "کد" اطلاق  و به مرد کدوان و به زن کدبانو گفته می شود.

ماسوله

photo by Saeed Zamani

محله‌های ماسوله

 ماسوله دارای ۴ محله اص

آپارات میچکا

یوتیوب میچکا

اینستاگرام میچکا

گوگل پلاس میچکا

آژانس مسافرتی میچکا تور لحظه آخری محله‌های ماسوله نامگذاری ماسوله غذاهای سنتی ماسوله امکانات گردشگری و رفاهی ماسوله اقامت در ماسوله بهترین فصل سفر به ماسوله آب و هوای ماسوله ماسوله و میچکا سفر به ماسوله با میچکا